دریانیوز: از نظر اسلام بازی در تعلیم و تربیت کودک تأثیر بسیاری دارد و باعث رشد همه جانبه ابعاد شخصیت او می شود. برخی فیلسوفان و روانشناسان معتقدندکه فعالیت ها و بازی های کودک تحت تأثیر رشد ذهنی اوست و متناسب با رشد ذهنی او فعالیت ها و بازی هایش پیچیده تر می شود. در این بین نیز فروید بازی کودک را وسیله ای برای کسب لذت می داند که متناسب با رشد کودک بازی هایش تغییر می کند. به طور کلی هر سه دیدگاه بر این باورند که بازی باعث رشد همه جانبه کودک می شود و در تعلیم وتربیت کودک مؤثر است. زیرا کودک در بازی مهارت هایی را فرا می گیرد که با آنها می تواند با محیط سازگار شود و در آینده هنگام برخورد با مشکلات رفتار مناسبی از خود نشان دهند.در تمام تعالیم و ادیان و مذاهب و فرهنگ ها به بازی های کودکانه توجه ویژه شده به گونه ای که تاکید می شود بر تربیت کودک تأثیر به سزایی خواهد داشت.چندین سال است که در تقویم ها روزی به عنوان روز جهانی بازی ثبت شده است.پایه گذار روز جهانی بازی دو نفر به نام های جنی لوین و اسکات نیکلسون بودند، آن دو در سال ۲۰۰۷ بعد از بازی در یک کتابخانه که بیشترین شرکت کننده در آن بازی حضور داشتند به ذهنشان خطور کرد که آن روز را روز ملی بازی بنامند که بعدها در سال ۲۰۱۷ این روز جهانی شد و بعد هم یک روز به یک هفته تبدیل شد. در این روز می توان انواع بازی های دسته جمعی را انجام داد تا خاطره اش برای همیشه در ذهنتان بماند. در این شماره به بررسی جایگاه بازی در نقش تربیتی کودکان پرداخته ایم و با نسیم جعفری، روانشناس کودک، مدرس دانشگاه و محقق و پژوهشگر در حیطه روانشناسی کودک و عضو انجمن روانشناسان خانه ایران به گفتگو پرداخته ایم.

دریا: اهمیت بازی برای کودکان چیست؟

این موضوع را باید جدی بگیریم که بازی به عنوان یکی از مهم ترین بخش های تکاملی ذهن و جسم کودکان است.در دنیای امروز که والدین در تلاش برای برقراری تعادل بین برنامه های کاری و خانگی هستند ، به سختی می توانند که زمان قابل قبولی را با فرزندان خود بگذرانند. فرزند نیاز دارد که والدین زمانی به آنها اختصاص داده و بتوانند درکنار والدین بازی و آرامش را تجربه نماید.بسیاری از فعالیت هایی که حول محور بازی با کودکان است سبب ساختن پیوند های محکم بین فرزند و والدین می شود.این بازی ها باعث می شود که والدین متوجه استعداد های منحصر به فرد کودک خود شود.همچنین بازی با کودکان باعث کاهش استرس والدین می گردد. توجه کنید که والدین اولین و محبوب ترین همبازی کودکان هستند. بازی به کودکان اجازه می دهد تا قدرت تخیل، مهارت، توانایی جسمی، شناختی و عاطفی خود را رشد دهند. بازی برای رشد کامل مغز مهم است. کودکان از طریق بازی می توانند در سنین بسیار پایین با دنیای اطراف خود تعامل نمایند.بازی به آنها اجازه می دهد تا چیزهای جدید را با سرعت خاص خود کشف کنند، توانایی خود را در زمینه توانایی های بدنی افزایش دهد، مهارت های جدید بیاموزند و کارها را به روش خودشان پیش ببرند. در حین بازی با دیگران، کودکان مهارت های رهبری را با هدایت فعالیت ها و یا با پیروی از رهبر گروه یاد می گیرند.

دریا: فواید و تأثیر بازی بر رشد جسمی و روانی و اجتماعی کودکان چیست؟

در ذکر فواید اهمیت بازی در کودکان مهم است بدانیم که کودک هنگام بازی با والدین با الگو برداری از رفتار های آنها مهارت های اجتماعی را فرا می گیرند.بازی موجب شکوفایی استعدادهای نهفته و بروز خلاقیت در کودکان می شودبازی، در واقع، ماکت و بدل زندگی واقعی است در مقیاس کوچک برای دورانی که انسان، این اشرف مخلوقات هنوز طفل است. بازی، مشق زندگی است با رویکرد شادمانی و بی خیالی. البته اگرچه شکست ها و ناکامی ها در بازی همانند زندگی، بیشمار است و برای کودکان، جدی، اما سطحی و گذرا است. در واقع، بازی، هرگونه فعالیت جسمی یا ذهنی هدفدار است که به صورت فردی یا گروهی، انجام می شود و موجبات شادی و یا گاهی احساس شکست و نیز برآورده شدن نیازهای کودک و یا ناکامی او را فراهم می آورد. صفات بارز کودکان از طریق بازی، مشخص می شود. از جمله تمایل به فرمان دادن یا فرمان بردن، تهاجم یا تسلیم، اجتماعی یا منزوی بودن و همچنین احساسات دوستانه یا خصمانه، افسردگی و یا شادی. به تعبیری کودکان، امیال و آرزوهای خود را از طریق بازی نشان می‌دهند. بازی، موجب رشد عاطفی، اجتماعی، جسمانی و ذهنی کودک می شد.بازی همیشه بهترین فعالیت طبیعی برای هر کودک بوده است. در جریان بازی، نیروهای روحی و جسمی کودک؛ یعنی دقت، حافظه، تخیل، نظم و ترتیب، چالاکی، مهارت، قدرت جسمانی و… رشد می یابند و علاوه بر اینها، بازی برای کودک، محرک و انگیزه ای می شود در جهت کسب تجارب اجتماعی. کودک به طور طبیعی با بازی «خود» را بیان می کند.

کودک با بازی کردن، موقعیتی را به دست می آورد تا احساسات و مشکلات خود را عرضه کند و به عبارت دیگر، ابراز وجود نماید. با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی کنونی که بسیاری از والدین و حتی مربیان درگیر روزمرگی ها شده اند توجه کافی به نقش تعیین کننده بازی ندارند و در موقع لزوم، با کودکان همراهی نمی کنند در صورتیکه بازی در ابعاد مختلف روحی و جسمی موجب رشد کودکان می شود. بازی، در رشد عاطفی کودک نقش مثبتی ایفا می‌کند و نیاز به تعامل، یادگیری، برتری جویی و بروز احساسات و عواطف، ترس و تردیدها و برو‌نگری را در کودک ارتقاء می‌دهد.بازی، رشد اجتماعی کودکان را تسریع می کند و موجب شکوفایی استعدادهای نهفته و بروز خلاقیت، همکاری، همدلی و مشارکت و ارتباط کودک با محیط بیرون، می‌گردد. همچنین بازی موجب همانندسازی با بزرگترها شده و کمک می‌کند که کودک، شکست و پیروزی را در حد خود بطور واقعی تجربه کند. بازی به دلیل تحرک در برخی از اشکال خود در رشد جسمی کودک موثر بوده و باعث هماهنگی دستگاه‌ها و اعضای بدن و تقویت حواس کودک و توانمندی فکری و بدنی او می‌شود.

دریا: جایگاه آموزشی و نقش اسباب بازی در رشد کودکان چیست؟

در انتخاب اسباب‌بازی برای کودک باید بسیار دقت کرد، زیرا اسباب‌بازی‌ها در شکل دادن به تمایلات عاطفی و روانی کودکان نقش مهمی را ایفا می‌کنند.بازی و اسباب‌بازی کودک را برای نقش واقعی‌اش در زندگی آینده آماده می‌کند. اسباب‌بازی باید باعث فکر کردن و رشد تخیل کودک شود یا او را با مفاهیم مختلفی مانند رنگ‌ها، اشکال و ... آشنا سازد و از همه مهم‌تر اسباب‌بازی باید متناسب با سن کودک انتخاب شود.اگر بازی کردن با اسباب‌بازی برای کودک سخت باشد، او را خسته کرده و باعث کاهش اعتماد به نفس در او می‌شود و از طرفی اگر بسیار ساده باشد، نمی‌تواند باعث فکر کردن کودک شود؛ بنابراین انتخاب اسباب‌بازی مناسب برای کودکان بسیار حائز اهمیت می‌باشد. ممکن است والدین نسبت به بعضی از اسباب‌بازی‌ها نظر مساعد داشته باشند، اما آن اسباب‌بازی برای کودک جذاب نباشد.باید تلاش شود که اسباب‌بازی‌هایی خریداری شوند که به تقویت قدرت تمرکز، فکری، توجه، خلاقیت و مهارت‌های حرکتی کودکان کمک کند.اسباب‌بازی‌های مناسب: اسباب‌بازی‌هایی که شکل و اندازه خاص ندارند و کودک می‌تواند با سلیقه خودش آن‌ها را تغییر دهد باعث رشد خلاقیت در کودک خواهند شد. اسباب‌بازی‌های موزیکال البته با صدای مناسب می‌توانند باعث شادی و نشاط کودکان شوند. عروسک‌های سبک، پارچه‌ای و نرم که کودکان علاقه دارند آن‌ها را به عنوان همراه و همدم خود داشته باشند، باعث رشد قدرت تکلم کودکان می‌شوند.

ساخت کاردستی‌های کاغذی به رشد خلاقیت کودک کمک خواهند کرد. وسایلی مانند لگو و مکعب‌های رنگی باعث مهارت بیشتر کودک در استفاده از دست‌هایش می‌باشد. وسایل نقاشی مانند ماژیک و مداد رنگی، مداد شمعی و .... . تحقیقاتی انجام شد که نشان داد کودکانی که اسباب‌بازی‌های زیادی دارند، پریشان‌تر هستند و نمی‌توانند از بازی لذت کافی ببرند. کودکانی که با اسباب‌بازی‌های کمتری بازی کردند بسیار خلاق‌تر بودند.از سویی دیگر آن‌ها متوجه شدند تعداد اسباب‌بازی می‌تواند برای کودک حواس‌پرتی ایجاد کند؛ و وقتی کودکان با اسباب‌بازی‌های بسیار روبرو شدند فرصت کشف اسباب‌بازی‌ها را از دست می‌دهند و به طور طبیعی کمتر از آن‌ها مراقبت شده و قدرشان را نخواهند دانست.در حالی که اسباب‌بازی کمتر باعث می‌شود کودکان با تدبیر بیشتر وارد بازی شوند که نتیجه‌اش باعث رشد خلاقیت در آن‌ها می‌شود. اسباب‌بازی‌های خشن: بازی‌های رایانه‌ای یکی از آسیب‌های جدی کودکان است و از طرفی بازی کودکان با اسباب‌بازی‌هایی مانند شمشیر، تفنگ، تیر و کمان به تقویت حس خشونت در کودکان کمک می‌کند و در ساختار شخصیتی آن‌ها تاثیر منفی می‌گذارد و این در حالی است که روانشناسان تاکید دارند اسباب‌بازی‌های خشن بر روابط اجتماعی کودکان به شدت تاثیرگذار و در شکل‌گیری شخصیت آن‌ها موثر می‌باشند.وقتی کودکان با سلاحی برای از بین بردن طرف مقابل بازی می‌کنند ناخودآگاه با جنایت و شرارت آشنا می‌شوند و بر روحیات آن‌ها تاثیر منفی می‌گذارد.

دریا: چه توصیه ای هنگام بازی با کودک دارید؟

پدر و مادر هر دو باید با کودک همبازی شوند، بازی با کودک فقط مربوط به مادر نیست. وقتی وارد بازی با کودک می‌شوید، دغدغه‌ها و تلفن همراه‌تان را کنار بگذارید. هنگام بازی با خیال‌پردازی‌های کودک پیش روید. به او اجازه دهید خودش بازی را انتخاب کند. احساس توانمندی را از او سلب نکنید، مثلا اگر هنگام بازی کاری برای کودک پیچیده بود، با حوصله کودک را مشاهده و او را برای تلاش بیشتر تشویق کنید و خلاصه طوری با آن‌ها بازی کنید که انگار خود هم یک بچه هستید.

دریا: وظایف والدین در تأثیر بازی بر کودکان چیست؟

جایگاه و وظیفه والدین در فراهم کردن زمینه مناسب، هدایت و کنترل بازی و ایجاد انگیزه در کودک برای تمرین مهارت های جدید و بازی های خلاق و نیز تهیه اسباب بازی مفید و مورد علاقه کودک، بسیار مهم و اساسی است. ولی بیشتر اولیا و مربیان، بازی کودک را نوعی اتلاف وقت به شمار می آورند و می خواهند که کودک هر چه زودتر بازی کردن را رها کنند و به کارهای مهم تر روی آورد. اینان کودک را بزرگسالانی می پندارند که فقط از نظر جثه کوچک است.دسته اول، بازی کودک را نوعی اتلاف وقت و نشانه بی ادبی و سرپیچی از دستورهای خود می دانند. ازاین رو، می کوشند کودک را تا آنجا که ممکن است از بازی محروم کنند و او را ساکت و آرام در گوشه ای بنشانند. دسته دوم، مخالف اصل بازی کودک نیستند و او را در بازی کردن آزاد می گذارند. ولی در بازی های او دخالتی هم نمی کنند و میگویند بچه خودش بهتر می داند چگونه و با چه چیزهایی بازی کند. دسته سوم، برای بازی کودک، هدفی جز سرگرمی قائل نیستند. از این رو، بدون توجه به کارکردها و پی آمدهای منفی بازی و اسباب بازی، کودک را در بازی کردن آزاد می گذارند و هر نوع اسباب بازی را برای او تهیه می کنند. دسته چهارم، نه تنها به بازی کودک احترام می گذارند، بلکه بر بازی او نظارت می کنند و اگر مشکلی پیش آمد، می کوشند آن را به گونه ای شایسته حل کنند.

دریا: کلام آخر؟

پدران و مادران باید توجه داشته باشند که در مراحل مختلف بازی، روش های گوناگونی اتخاذ گردد و نیز همیشه به یاد داشته باشند که باید به کودک امکاناتی بدهند که آزادانه و مبتکرانه فعالیت نماید تا استعدادهای نهفته اش به درستی شکوفا گردد. تنها در این صورت است که بازی می تواند باعث انگیزش، نشاط، فعالیت، ابتکار و خلاقیت در کودکان شود.در پایان به این نکته اشاره کنم که برخی از اولیاء نسبت به بازی فرزندانشان هیچ گونه علاقه ای نشان نمی دهند. برخی دیگر تنها به خرید اسباب بازی های زیاد اکتفا می کنند و بعضی نیز بیش از اندازه در بازی های آنها دخالت می نمایند و امکان نمی دهند که کودک خود مسائل بازی را حل و فصل نماید. این گونه والدین کودک را ناگزیر می سازند که تنها حرف شنوی بزرگترها و مقلد باشد. در واقع این اولیای کودک هستند که بازی می کنند و نه خود او. به عبارت دیگر باید با هر کسی با زبان قابل فهم او سخن بگوییم.

مریم منصف /دریا