دریانیوز: اختلال بيش فعالي يکي از شايع ترين اختلالات ذهني در دروران کودکي است.اين بيماري معمولاً در دوران کودکي تشخيص داده مي شود و اغلب تا دوران بزرگسالي ادامه مي يابد. کودکاني که مبتلا به اين بيماري هستند 5 تا 12 درصد از کودکان محصل در مدارس را تشکيل مي دهند. در سنين کودکي در پسران ميزان بيماري 9-2 برابردختران است، اما در بزرگسالان، اين نسبت در جنس هاي مختلف برابر مي شود و در مورد پسران، رفتارهاي هيجاني و در دختران، سکوت وانزوا معمولا غالب است.

در کودکان مبتلا به بيش فعالي، به علت تمرکز پايين، افت تحصيلي شايع بوده و متاسفانه، به اين کودکان بر چسب کودکان بد زده مي شود و معلمان گاه براي تنبيه کودکان بيش فعال، آنهارا سر کلاس راه نمي دهند که همين امر موجب کاهش قابل توجه اعتماد به نفس در اين کودکان شده و در دوره نوجواني مستعد افسردگي هستند، بنابراين علاوه بر تشخيص مناسب بيماري، ارتقاي اطلاعات پدر ومادر وآموزگاران لازم است. در کنار دارو درماني، درمان غير دارويي که شامل مراقبت هاي آگاهانه مي باشد، نقش به سزايي در روند بهبودي کودکان بيش فعال دارد از اينرو در اين شماره از روزنامه دريا با نسيم جعفري روانشناس کودک به گفتگو پرداختيم: نسيم جعفري متولد 1368، روانشناس کودک و آموزگار کودکان استثنايي، مدرس دانشگاه و محقق و پژوهشگر در حيطه روانشناسي کودک است . مدرک کارشناسي علوم تربيتي و ارشد خود را در رشته روانشناسي عمومي گرفته است. وي عضو انجمن روانشناسان خانه ايران مي باشد که 4 سال سابقه در حيطه مشاوره کودک و نوجوان نيز دارد .

دريا: کمي از شايع ترين علائم بيش فعالي کودکان به ما بگوييد؟

بيش فعالي که به اختصار ADHD خوانده مي شود نوعي اختلال شايع است که حدود هشت تا 10 درصد کودکان را مبتلا مي کند. اين بيماري در پسران شايعتر از دختران است که هنوز دليل اصلي آن مشخص نشده است. ويژگي هاي اوليه بيش فعالي از سال هاي اوليه رشد يعني قبل از ورود به مدرسه شروع مي شود.بيش فعالي داراي ويژگي هاي بارزي است که شامل پرتحرکي، کمبود توجه و تمرکز، بروز اعمال ناگهاني و غيرقابل پيش بيني مي شود. اين اختلال سه نوع است؛اختلال اول: در گونه اول کودک فقط در توجه و تمرکز مشکل دارد.اختلال دوم: در نوع دوم فقط پرتحرکي ديده مي شود و نوع ترکيبي که کودک هم پرتحرک است و هم مشکل توجه و تمرکز دارد اين اختلال در کودکان دبستاني و در پسرها سه تا پنج برابر شايع تر از دختران است و بيشتر در پسران اول خانواده مشاهده مي شود.اختلال سوم: معمولا اختلال از سه سالگي به بعد تشخيص داده مي شود. کودکان مبتلا در دوره شيرخواري اکثرا پرتحرک هستند و دست ها و پاهاي خود را زياد حرکت مي دهند؛ کم خواب، کم غذا هستند و زياد گريه مي کنند.قطع پي‌درپي گفت‌وگو و مکالمه بزرگ‌ترها، پاسخ دادن به سؤال، پيش از آنکه جمله‌ي سؤال‌کننده به پايان برسد، بي‌صبري و بي‌تحملي شديد طوري که هر آنچه طلب کرد، بايد در همان لحظه آن را دريافت کند.پرحرفي‌، مدام در حال حرکت و جنب‌و‌جوش بودن، بي‌صبري و نداشتن تحمل براي ايستادن در صف و رعايت نوبت، عصبي و حساس بودن و مرتب پايين و بالا پريدن،هل دادن بقيه‌ي کودکان،برهم زدن بازي بقيه‌،انجام تکليف‌هاي مدرسه بدون توجه و دقت، (قاپيدن) وسايل و اسباب‌بازي هاي کودکان ديگر، نداشتن مهارت هاي لازم در برقراري ارتباط‌هاي اجتماعي با ديگران،گم‌کردن وسايل شخصي واز اين شاخه به آن شاخه پريدن، تشخيص بيش فعالي با يک آزمون خاص امکانپذير نيست. مجموعه اي از اين علائم بايد (حداقل در مدت شش ماه) مورد بررسي قرار بگيرد. کودک اين موارد را معمولا قبل از هفت سالگي نشان مي دهد. همچنين کودکي که داراي اين نشانه هاست با رفتارهايش اطرافيان خود را در محيط هاي مختلفي مانند مدرسه يا خانه دچار مشکل مي کند و حتي با گروه دوستان و همسالان خود نيز به راحتي کنار نمي آيد.

دريا: از نظر علمي علت اصلي به وجود آمدن عارضه بيش فعالي چيست؟

علت به وجود آمدن بيش فعالي احتمالا ترکيبي از عوامل ژنتيکي و محيطي است. احتمالا اين کودکان در بخش هاي مربوط به توجه و تمرکز در مغز دچار نقص جزئي هستند. از عواملي که مي توانند در بروز اين اختلال موثر باشند سيگار کشيدن و يا مصرف الکل در دوران بارداري توسط مادر است.حتي استنشاق تحميلي دود سيگار توسط مادر باردار، باعث اختلال در رفتار کودک مي شود. استرس مادر هم با اين موضوع ارتباط دارد. تحقيقاتي که در اين زمينه انجام شده بيانگر اين است که اين اختلال معمولا در خويشاوندان نزديک اين افراد هم وجود دارد.مسموميت ناشي از سرب حاصل از دود اتومبيل و آلودگي هوا، غذاهاي محتوي مواد افزودني مثل شيرين کننده هاي مصنوعي و يا رنگ دهنده هاي خوراکي، مواد جلوگيري کننده از فاسد شدن غذا که در بعضي از غذاهاي آماده وجود دارد، نيز در ايجاد اين اختلال سهيم هستند.

در صورت بي توجهي به کودکان بيش فعال و معالجه نشدن آنها احتمال اينکه اين افراد در آينده به افسردگي مبتلا شوند و يا در نوجواني رفتارهاي ضد اجتماعي و گاه بزهکارانه داشته باشند زياد است. بنابراين به والدين توصيه مي شود که حتما در دوران کودکي براي معالجه فرزند خود اقدام کنند. اين بيماري در دوران مدرسه بيشتر مشکل آفرين مي شود زيرا کودک تمرکز کافي براي گوش دادن به درس ندارد و مدام براي بيرون رفتن از کلاس اجازه مي خواهد. اين بچه ها نمي توانند آرام روي صندلي بنشينند، معمولا پرحرف هستند و مدام سر کلاس با دوستان خود حرف مي زنند و اين موضوع باعث مي شود از لحاظ تحصيلي با مشکل مواجه باشند.والدين بايد به رفتار کودکان خود دقت داشته باشند و تنها در صورتي که مجموعه از اين نشانه ها را در مدت طولاني مشاهده کردند با يک متخصص مشورت کنند. در غير اينصورت نمي توان به هر کودک پرتحرک برچسب بيش فعالي زد.

دريا:آيا تاکنون درماني براي اين بيماري کشف شده است؟

به طور کلي درمان سريع براي ADHD وجود ندارد اما علائم آن قابل شناسايي و کنترل هستند. بهتر است والدين براي کمک کردن به خود و کودکشان در مورد اين اختلال اطلاعات بيشتري کسب کنند. همچنين برنامه تربيتي ويژه اي را متناسب با نيازهاي فرزند خود طرح ريزي کنند. درست است که کنار آمدن با کودکان بيش فعال کار ساده اي نيست اما والدين بايد بدانند که اين افراد ذاتا بد نيستند اما بدون مصرف دارو و رفتار درماني نمي توانند رفتار خود را کنترل کنند.در اين مورد خانواده، معلم و مدرسه بايد با يکديگر همکاري داشته باشند. والدين بايد از تنبيه بدني کودک خود جدا خودداري کنند و با او با محبت رفتار کنند. دارودرماني هم در صورت تجويز پزشک کمک بسياري به اين دسته از کودکان مي کند. مطالعات نشان داده است رژيم هاي غذايي هم مي تواند براي کمک به اين افراد کارساز باشد. آنها بايد از زياده روي در مصرف شکر و غذاهاي حاوي آن مانند کيک، شيريني، شکلات، بيسکويت و نوشابه هاي شيرين که تحريک کننده هستند خودداري کنند.

دريا: نحوه برخورد والدين با اين کودکان بايد چگونه باشد؟

آشنايي با اصول مراقبت و نگهداري از کودک بيش فعال براي تمامي والديني که کودکشان با اين اختلال دست و پنجه نرم مي‌کند، الزامي است. چرا که عدم آگاهي از نحوه برخورد و نگهداري از کودک بيش فعال ممکن است عواقب غير قابل جبراني را به بار بياورد.کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه يا بيش فعالي (ADHD) اغلب باهوش، خودجوش و دلسوز هستند. اما نگهداري از آنها با چالش‌هاي بسياري همراه است. مشکلات رفتاري، فراموشي انجام کارها، نافرماني، عزت نفس پايين، مشکل در دوست داشتن و فراز و نشيب هاي عاطفي که از ويژگي‌هاي مختص مبتلايان به ADHD محسوب مي شود، مي‌تواند براي والدين ناراحت کننده و حتي نااميد کننده باشد.

   نگهداري از کودک بيش فعال و هدايت او به سمت گشت و گذار در جهان، به عنوان کسي که دچار مشکلات روحي و رواني است، به آموزش‌هاي بسياري نياز دارد. والدين براي نگهداري از کودک بيش فعال خود بايد از نيازهاي فرزندشان به شدت حمايت کنند و او را به دنبال کردن علاقه خود ترغيب کنند. همچنين بايد اطمينان حاصل کنند که کودک در جامعه احساس دوست داشتن، پشتيباني و امنيت مي کند. صحبت در مورد اختلال بيش فعالي و پيگيري درمان در صورت لزوم، مي تواند امکانات مورد نياز کودک را فراهم کند تا در آينده بتواند بزرگترين مشوق خودش باشد.

دريا: اصلي ترين نياز اين کودکان چيست و براي برقراري ارتباط بهتر با اين کودکان چه بايد کرد؟

يکي از مهم‌ترين شيوه‌هاي فرزندپروري کودکان بيش فعال استفاده از نشانه‌هاي ديداري است که تاثير بسيار زيادي در يادگيري اين کودکان دارند. افراد ADHD نشانه‌هاي ديداري و تصويري را بهتر به ياد مي‌سپارند و آن را مي‌آموزند.براي مثال مي‌توانيد براي ياد دادن به کودک که چطور اتاق خودش را جمع کند، مي‌توانيد از فلش‌کارت‌ها يا پوسترهاي تصويري استفاده کنيد. والدين مي توانند در هنگام موفقيت، با ستايش کودک، به پرورش عزت نفس او کمک کنند. همچنين تشويق براي دنبال کردن علايق براي پيدا کردن نقاط قوت براي کودک سودمند است.به عنوان مثال کودکي که دوست دارد خط خطي کند، ممکن است يک هنرمند با استعداد شود. کودکي که به آشپزي علاقه‌مند است، ممکن است احساس کند که اعتماد به نفس او در هنگام يادگيري و تسلط بر دستور العمل هاي آشپزي پيچيده رشد مي کند.در نگهداري از کودک بيش فعال بايد به اين نکته توجه کرد که رشد تدريجي حس استقلال و اطمينان از اين که هنگام رشد مهارت‌هاي مهمي را مي آموزد، مي تواند به افزايش احساس شايستگي و اعتماد به نفس کودک کمک کند.اطمينان از اينکه فرزند شما روابط محکمي با اعضاي خانواده، همسن و سالان يا بزرگسالان قابل اعتماد دارد، مي تواند مسيري طولاني را در جهت ايجاد عزت نفس پايدار طي کند

دريا: چه آموزش هايي براي اين دسته از کودکان پيشنهاد مي کنيد وآيا اصولاً نحوه آموزش اين کودکان متفاوت است؟

يکي از عوامل موثر در آموزش و تربيت بهتر کودکان بيش فعال، ثبات رفتاري والدين عنوان شده است زيرا در صورتي که کودکان ساختار صحيح رفتاري را مشاهده کنند بهتر قادرند حرکات و رفتار خود را کنترل کنند.تنظيم برنامه روزانه و نوشتن جزئيات آن در ساعات مختلف به انجام بهتر اين فرآيند کمک مي کند. از جمله اين موارد مي توان ساعت بيداري از خواب، ساعت غذا خوردن، انجام تکاليف مدرسه، بازي کردن، تماشاي تلوزيون و... اشاره کرد. زيرا اين کودکان به دليل عدم تمرکز و دقت کافي قادر نيستند امور را تا پايان انجام دهند.در صورتي که موارد زير در تنظيم و تهيه اين برنامه ها لحاظ شود، اثر گذاري آن بيشتر مي شود: 1. تهيه تايمر يا ساعت براي يادآوري ساعت و زمان انجام کار ها کمک فراواني مي کند، زيرا اغلب آنان به دليل عدم تمرکز کافي، قادر نيستند حواس خود را جمع کنند. اين کار رغبت و علاقه کودکان براي انجام امور روزمره را افزايش مي دهد. 2. تغيير ناگهاني برنامه هاي تنظيم شده توصيه نمي شود زيرا اين کودکان به سختي مي توانند شرايط جديد را بپذيرند و اين کار موجب سخت تر شدن فرآيند آموزش و تربيت نيز مي شود. 3. به دليل فراموشکاري کودکان بيش فعال بهتر است قواعد و قوانين برنامه هاي تدوين شده بر روي کاغذ ذکر شوند. اختصاص جوايز تشويقي در مواقعي که کودک از اين برنامه پيروي مي کند، انگيزه بيشتري مي دهد که قوانين را اجرا کنند. 4. اختصاص تنبيه در مواردي که برنامه ها به درستي پيگيري نمي شوند به اندازه تشويق کردن اهميت دارد، زيرا همان طور که گفته شد کودکان بيش فعال اغلب فراموشکار هستند. ذکر چنين مواردي به يادآوري آنان کمک بسياري مي کند. 5. به دليل عدم ‌توجه و تمرکز به ويژه در امور جزئي بايد والدين درخواست هاي خود را به صورت بسيار شفاف و واضح بيان کنند تا کودک بتواند آن ها را اجرا نمايد. 6. ‌ تکرار درخواست والدين به اجراي بهتر اين دستور العمل ها کمک فراواني مي کند. 7. به دليل حواس پرتي که اغلب کودکان بيش فعال به آن دچارند اختصاص مکان آرام و ساکت براي درس خواندن و انجام تکاليف مدرسه الزامي است تا بتوانند بهترين عملکرد را در تحصيل به دست آورند. 8. صبر و شکيبايي والدين يکي از ملزومات امر آموزش و تربيت است اما اين رفتار در برخورد با کودکان بيش فعال اهميت بيشتري دارد زيرا در صورت مشاهده، عصبانيت و خشم والدين نه تنها در آموزش دچار مشکل مي شوند بلکه به دليل لجبازي به تکرار کار هاي قبل نيز مي پردازند. 9. کودکان بيش فعال انرژي دروني بسيار زيادي دارند که بايد آزاد شود. به کارگيري تکنيک وقفه به اين فرآيند کمک مي کند که اغلب در زمان انجام فعاليت ها به ويژه تکاليف مدرسه ضرورت دارد تا کودک با استراحت يا بازي کردن، بازدهي بيشتري به نمايش بگذارد. از مسائل چالش برانگيز براي والدين، آموزش و تربيت فرزندان است، چنانچه کودک مبتلا به بيش فعالي باشد، اين فرآيند سخت تر نيز مي شود ولي در صورتي که بتوان خلاقيت و نوآوري را وارد روش هاي تربيتي کرد، شاهد تاثير پذيري بيشتر کودکان خواهند بود. کودکان از نظر فاکتور سختي تربيت، شامل دو گروه هستند:

1- کودکان نرمالي که به کارگيري و اعمال روش هاي آموزش و تربيتي براي آن دشوار است.2- کودکاني که استفاده از روش هاي تربيتي براي آنان در مقايسه با ساير کودکان دشوار تر است.اغلب والدين اذعان مي کنند که تربيت يک فرزند آن ها در مقايسه با ديگر بچه ها دشوارتر است به طوري که به سختي مي توانند او را کنترل کنند تا رفتار درستي با ديگران داشته باشد و سبب آزار آنان نشوند.همان طور که مي دانيم تمامي کودکان از نظر داشتن استعداد، توانمندي، مهارت، سليقه و... متفاوت هستند به همين دليل در شرايط يکسان، رفتار مشابهي بروز نمي دهند.

دريا: براي کمک به والدين کودکان بيش فعال چه توصيه اي داريد؟

زندگي با يک کودک مبتلا به اختلال بيش فعالي با کمبود توجه و تمرکز (ADD و يا ADHD) مي تواند ملال آور و ناراحت کننده باشد، اما به عنوان والدين کارهاي زيادي وجود دارد که شما مي توانيد براي کمک به کنترل و کاهش علائم انجام دهيد. شما مي توانيد به کودکتان کمک کنيد تا با چالش هاي روزمره غلبه کرده و انرژي خود را در عرصه هاي مثبت بگذارد و آرامش بيشتري به خانواده به ارمغان بياورد. هر چه زودتر و به طور مدام تري شما به مشکلات کودکتان توجه نشان دهيد، شانس بيشتري براي موفقيت آنها در زندگي وجود خواهد داشت.کودکان مبتلا به ADHD عموما نقص در عملکرد اجرايي دارند: توانايي فکر کردن و برنامه ريزي از قبل، سازماندهي، کنترل آگاهانه و به اتمام رساندن کارها. اين بدين معني است که شما بايستي به عنوان مدير بالاي سر او بايستيد و راهنمايي هاي بيشتري براي او فراهم آوريد تا زماني که کودک شما به تدريج مهارت هاي اجرايي خود را بدست بياورد.

دريا: حرف آخر

ديد مثبت و تندرستي خود را حفظ کنيد. به عنوان يک والدين، شما زمينه را براي سلامتي جسماني و عاطفي کودکتان فراهم مي کنيد. شما بر بسياري از عواملي که مي تواند به طور مثبت بر علائم اختلال کودکتان تاثيرگذار باشند، کنترل داريد.حفظ نگرش مثبت.بهترين دارايي براي کمک به کودک شما براي مقابله با چالش هاي ADHD نگرش مثبت تر و احساس همدردي است. زماني که شما آرام هستيد و تمرکز داريد، شما احتمالا توانايي بيشتري براي ارتباط برقرار کردن با کودکتان داريد که به او کمک مي کند او نيز آرامش پيدا کرده و بتواند تمرکز کند.موارد را در چشم انداز نگه داريد. به ياد داشته باشيد که رفتار کودک شما به خاطر اختلال است. اغلب اوقات عمدي نيست. به حس شوخ طبعي خود ادامه دهيد. آنچه که امروز شرم آور است، ممکن است ده سال بعد يک داستان خنده دار خانوادگي باشد.چيزهاي کوچک را بزرگ نکنيد و مصالحه جو باشيد.يک کار انجام نشده زماني که کودکتان دو کار ديگر را به همراه تکاليف مدرسه به اتمام رسانده باشد، مساله ي چندان مهمي نيست. اگر شما کمال گرا هستيد، نه تنها دائما ناراضي خواهيد بود بلکه همچنين انتظارات نا ممکن براي کودک مبتلا به ADHD خود ايجاد خواهيد کرد.کودک خودتان را باور داشته باشيد.در مورد هر چيزي که در رابطه با کودک شما مي تواند مثبت، ارزشمند و يا منحصر بفرد باشد فکر کنيد و يا ليستي از اينها را تهيه کنيد. اعتماد کنيد که کودکتان مي تواند ياد بگيرد، تغيير کند، بزرگ و بالغ شود، و به موفقيت دست پيدا کند. به اين اعتماد فکر کنيد و به عنوان يک کار روزانه موقع مسواک زدن و يا درست کردن قهوه تان اين کار را انجام دهيد.

مریم منصف /دریا