دریانیوز:  براساس آمارهاي بين المللي در 27 سال گذشته 3/6 ميليون نفر بر اثر بلاياي طبيعي جان باخته اند و بيش از سه ميليون نفر آسيب ديده اند و بيش از 240 ميليارد دلار خسارت مالي وارد شده است.آمار نشان مي‌دهد بلاياي طبيعي رو به افزايش اند. بين سال هاي 1990 تا 2002 شدت بلايا در جهان 4/1 برابر شده است و نسبت جان باختگان 6/9 و آسيب ديدگان 5/2 و خسارت مالي 38 برابر شده است و به طور متوسط در هر سال از هر 31 نفر يک نفر از بلايا آسيب ديده و از هر 31هزار نفر يک نفر در اثر سوانح طبيعي جان خود را از دست داده است.با بررسي هاي به عمل آمده، بيش از 40 نوع بلاي طبيعي در جهان تشخيص داده شده است که هر کدام به چند زيرمجموعه تقسيم مي شود. با توجه به بررسي هاي به عمل آمده، وقوع حداقل 31 نوع بلاي طبيعي در ايران سابقه دارد. در سوانح و بحران ها، این احتمال وجود دارد که عملکرد بسیاری از ما تحت‌تأثیر شرایط روانی ناشی از شدت حادثه تغییر کند و بدین ترتیب مشکلاتی در نحوه امداد‌رسانی به اقشار مختلف از جمله زن و مرد، پیر و جوان و مدیریت بحران بوجود آید.

با در نظر گرفتن این احتمالات و با هدف رفع نواقص و افزایش آمادگی نیرو‌های امدادی برای مواجهه با حوادث احتمالی، یکی از موضوعاتی که می‌تواند کیفیت امداد‌رسانی به حادثه‌دیدگان را در زمان وقوع حوادث احتمالی تحت‌تأثیر قرار دهد، توجه به تفاوت‌های جنسیتی میان زن و مرد است چرا که در برخورد با مخاطرات و سوانح برخی از افراد جامعه متحمل آسیب ها و خسارات بیشتری می شوند که به این گروه جمیعت های آسیب پذیر گفته می شود. کشور ايران نيز در سال 1382 شاهد وقوع فاجعه عظيم انساني در شهرستان بم (استان کرمان) بود. زلزله اي که با توجه به عمق و وسعت آن تبديل به يک فاجعه ملي شد. بيش از 70 درصد ساکنان شهر در زير آوار جان باختند يا زخمي و معلول شدند. عده زيادي از اين قربانيان زنان و کودکان بودند. تجارب حاصل از وقوع بلایا و سوانح نشان داده است که زنان در زمره جمعیت آسیب پذیر به شمار می آیند. همچنین تحقيقات نشان داده است تعداد زناني که همواره جان خود را در سوانح طبيعي از دست مي دهند به نسبت مردان بسيار بيشتر است.

بنابراين زنان مي توانند از قربانيان اصلي يک سانحه محسوب شوند. بررسی ها و مطالعات انجـام شـده در بحران های گذشته در ایران مبین آن است که امدادرسانی و مدیریت بحـران در منطقـه آسیب دیده، بیشتر بدون توجه به فرهنگ، اعتقادات و نیازهای خاص هر گروه از آسـیب دیـدگان انجـام شده و ارسـال خدمات و امکانات بر اساس یک برنامه ریزی و الگوی کلـی و در راستای اجرای بخشی از چرخـه مـدیریت بحـران ماننـد نجات جان و تامین آب و غذا بوده است؛ این در حالی اسـت که مدیریت بحران باید بر اساس شناخت و توجه کامـل بـه تفاوت های اجتماعی و جنسیتی برنامه ریزی شود. وجود تفاوت‌ها در بین گروه های مختلف جامعه ضرورت هایی را به همراه دارد که کم توجهی در رسیدگی به آنها به ویـژه بعد از وقوع یک سانحه طبیعی مثل زلزله مسایل و مـشکلاتی را بـرای بازماندگان ایجاد می کند که تا سال ها بـا آنهـا همـراه اسـت و زندگی فردی و اجتماعی آنان را تحت تاثیر قرار می دهد.

در این میان زنان به ویژه زنان سرپرست خانوار یا خودسرپرست به عنوان عضوی از جامعه بـا ویژگی هـا و نیازهـای خـاص از گروه های آسیب پذیر جامعه هستند که با مسایل، مشکلات و موانع زیادی در زندگی مواجه هستند و وقوع یک سانحه طبیعی ماننـد زلزله می‌تواند بـر تعـداد ایـن گـروه از جامعـه بیافزایـد.حمایت های روانی و اجتماعی مناسب از این گروه و آگاهی از شیوه های مناسب مقابله با بحران می تواند باعث کاهش آسیب های ناشی از وقوع بحران در میان این گروه حساس از جامعه شود.

توانمندسازي زنان در مدیریت بحران

لرزه خیزی کشور (وقوع زلزله های ویرانگر منجیل، بم، ورزقان، سرپل ذهاب در دو دهه اخیر و زلزله‌های هفته گذشته در استان هرمزگان)، توجه به روش‌های کاهش آثار ناشی از وقوع سوانح را ایجاب می کند. بر این اساس شناخت نیازها، توانمندی ها و تفاوت‌های قشرهای مختلـف جامعـه بایـد در برنامـه ریزی‌هـا و تصمیم گیری های مدیریت بحران مورد توجه خاص قرار گیرد. شواهد نشان مي دهد که گروه‌هاي مختلف جامعه مي توانند نقش بسيار مهمي در مديريت سوانح ايفا نمايند. در نتيجه کشورهايي تحت تاثير آسيب پذيري کمتري قرار مي گيرند که قشرهاي مختلف مردم به صورت مستقيم در فعاليت‌هاي کاهش خطر شرکت نموده و هر يک توانمندي هاي خود براي درک و پاسخ به سوانح مرگبار را به عرضه گذارند. اما بررسی توانمندی زنان به خصوص در شرایط اضطرار نیاز به تغییر دیدگاه و توجه خاص به نقش پذیری آنان در برهه های مختلف زندگی رامی طلبد.

 نیروهای حمایت های روانی و اجتماعی سازمان های امدادرسان بـا توجه به این رویکرد به نتایج قابـل قبـولی دسـت یافتـه انـد.این اطلاعات ارزیابی شده میدانی بر روی جامعه زنان بعد از زلزله اسفند ۱۳۷۵ نشان می دهـد زنـان در اغلـب مـوارد در نجات جان فرزندان و اطرافیانشان هنگام وقـوع زلزلـه نقـش فعالی داشتند، اما در بعضی موارد به دلیل ناآگاهی از اصـول ایمنی باوجود تمایل شدید برای کمک به دیگران نتوانستند چندان مفید واقع شوند.همچنین در تحقیق دیگر نیروهای امدادرسان که پس از زلزلـه ۱۳ مارس ۱۹۹۲ ترکیه انجام گرفت، مشخص شد که استرس و اضطراب در زنان به مراتب بیش از مردان بوده است و با توجه به مطالعات انجام شده این حالت ناشـی از احـساس زنان بر عدم امکان کنترل محیط اطراف خـود بـرای نجـات جان دیگران بوده است.نتایج حاصل از این تحقیـق نیـز بـر لزوم مشارکت زنان در فعالیت های آمـادگی در برابـر حـوادث تاکید دارد، که به نظر می رسد می تـوان بـا افـزایش سـطح آگاهی زنان در جامعه علاوه بر رضـایت مندی آنـان و کـاهش استرس های ناشی از وقوع زلزله به مقدار قابل توجهی صدمات احتمالی را کاهش داد. 

کارشناسان و فعالان در بحث توانمندسازي زنان نیز بر اين باورند که به کارگيري اولويت توانمندسازي زنان در برنامه ريزي و پاسخگويي در شرايط اضطراري از الزاماتي است که مي تواند آمار مرگ و مير زنان و درصد آسيب پذيري زن را در بلاياي طبيعي به صورت جدي کاهش دهد. به اعتقاد اين کارشناسان توجه خاص به نيازهاي بهداشتي زنان، دسترسي آنها به تحصيل و آموزش، کمک به احياي فعاليت هاي اقتصادي با توجه به قوانين مربوط به مالکيت زنان و تجهيز گروه هاي زنان نيز مي تواند راهکار مناسبي براي توانمندسازي زنان باشد.

نیازهای بهداشتی و عمومی زنان در شرایط بحران

امدادرساني ويژه با توجه به حساسيت هاي خاص زنان و ارزيابي و اجراي برنامه ها با توجه به نقش‌هاي سنتي، اجتماعي و اقتصادي مردان، زنان و کودکان در همه جوامع از اموري است که بايد به صورت جدي در دستور کار دولت ها قرار گيرد. وقوع یک بحران و ایجاد شرایط اضطرار در منطقه، مردم را مجبور به ترک محل زندگی و از دست دادن امکانات اولیه و زندگی در مکان های جمعی می کند کـه در ایـن شـرایط توجه به بهداشت به معنای بـه وجـود آمـدن یـک سیـستم اجتماعی که در آن هر فرد بتواند از وسـایل و امکانـات لازم بـرای سـالم مانـدن برخـوردار شـود بایـد در اولویـت برنامه های مدیریت بحران قرار گیرد، به طـوری کـه ارتقـای سطح سلامت جامعه، به عنوان مهمترین هدف نظام سلامت باید مد نظر باشد که در این میان توجه به بهداشت زنان بـه دلیل تفاوت‌های فیزیولوژیکی آنـان نـسبت بـه مـردان لازم و ضروری است.

وقوع بحران و در پی آن عدم دسترسی بـه سرویس های بهداشتی قبلی چون حمام، توالت و آب مصرفی، ضرورت ساخت و تامین آن را ایجـاب مـی کنـد شواهدي وجود دارد که زنان و مردان از عواقب بهداشتي متفاوتي در پي بلايا رنج مي برند و به نظر مي رسد تاثير متقابل عوامل اجتماعي و بيولوژيکي در اين روند موثر است.به هر حال با توجه به محدود بودن تحقيقات در مورد تفاوت هاي جنسي و جنسيتي در آسيب پذيري و تاثير از بلايا و نبود الگويي از تفاوت هاي جنسيتي در اين باره به نظر مي رسد پرداختن به اين موضوع از اهميت خاصي برخوردار است.

امنیت در زمان اسکان موقت

وقوع یک زلزله بزرگ و از بین رفتن حصار بین خانـه هـا می تواند باعث احساس عدم امنیت در بازمانـدگان شود. در این میان زنان، با توجه به سـاختارهای اجتمـاعی موجـود و سپری کردن بیشترین زمان در حریم خانـه، آسـیب پـذیری بیشتری در میان قشرهای مختلف جامعه بعد از وقـوع یـک سانحه طبیعی را دارنـد.در واقـع وجـود خانـه بـرای زنـان، احساس امنیت و ثبات در زنـدگی را ایجـاد مـی کنـد، پــس از وقـوع یــک زلزلـه بــزرگ، بــسیاری از ســازه هــا و زیرساخت‌های شهری مانند آب، برق، گاز آسیب خواهند دیـد که این امر علاوه بر ایجاد تلفات جانی و خسارات مالی ادامه زندگی برای بازماندگان را مختل می کند. در چنین شـرایطی نیاز به اسکان موقت جـزو نیازهـای اولیـه بـرای بازمانـدگان است که باید با توجه بـه خواسـت بازمانـدگان و در نظـر گرفتن ابعاد اجتماعی، روانی و اقتصادی آن منطقه، سـرپناه موقت ایجاد شود سپس با برنامـه ریزی هـای مناسـب سـاخت خانه های دائمی آغاز شود.

 اسـکان موقـت عـلاوه بـر ایجاد سرپناه، ارائه خدماتی چـون آب، بـرق، تـامین انـرژی گرمایشی - سرمایشی و سرویس های بهداشتی صحرایی بـرای بازماندگان باید مد نظر مسوولین قرار گیرد و مدیریت بحران با شناسایی دقیق منطقه و برنامه ریزی های صـحیح آمـادگی ارائه چنین خدماتی را در زمان وقوع بحران داشته باشـد تـا بتواند احساس آرامش و امنیت را در بازماندگان ایجاد کنند. در چنــین شــرایطی، مــسوولین برای جلــوگیری از پراکندگی در منطقه و ارائه خـدمات بهتـر بـه بازمانـدگان، اقدام به برپایی کمپ هایی برای سکونت موقت می کنند کـه این خود نیز با مشکلات خاصـی همـراه است.

مریم عباس زاده / دریا